KEMMİYETİN İFLÂSI, KEYFİYETİN ZAFERİ
Adnan DEMİR
“TEKNİK HARİKA”DAN HAKİKİ DEHÂYA
Modern dünyanın en büyük yanılsamalarından biri, insan zihninin ve ruhunun derinliklerini niceliksel (kemmiyetçi) ölçeklerle ölçebileceği zannıdır. 19. Yüzyıl’dan bu yana geliştirdiği IQ testleri, zekâ istatistikleri ve genetik formüllerle “dehâ”yı dörtköşe kalıplara hapsetmeye çalışan pozitivist akıl; Cervantes’e, Bach’a, Kopernik’e ve Rimbaud’ya düşük puanlar vererek aslında kendi sığlığının ve ölçümsüzlüğünün tescilini yapmıştır. Elbette IQ testleri belirli bilişsel becerileri ölçer; ancak dehâyı tanımlamak iddiası taşıdığı anda iflâs eder.
Oysa dehâ ile kabiliyet (yahut “teknik harika”) arasında niteliksel bir uçurum vardır. Bir akıl hastasının altı haneli sayıları saniyeler içinde zihninden çarpması veya sekiz yaşındaki bir çocuğun devasa matematiksel işlemleri hatasız yapması birer “teknik harika”dır; fakat asla dehâ değildir. Teknik harika, verili kurallar içinde olağanüstü performans göstermektir. Dehâ ise o kuralların ötesinde yeni bir görme ve kurma biçimi getirir; ibda (yaratıcı inşa), icad ve eşyanın sırrına nüfûz etme kabiliyetini taşır.¹ Kabiliyet, var olan hedef noktasına başkalarından daha ustaca ok atmaksa; dehâ, okunu gözlerin dahi ulaşamayacağı meçhûl ufuklara saplamaktır.
Dehâ, irsiyetin veya istatistiksel yüzdelerin değil; keyfiyetin ve varoluşsal bir aşkın konusudur. Hiçbir resmî akademik eğitimi yokken cebir kitabıyla yüksek matematiğin ana temellerini yeniden inşa eden Hintli Ramanujan ya da resimden balistiğe, uçan makinelerden otomatik kilitlere kadar çağının asırlarca önüne sıçrayan Leonardo da Vinci, testlerle değil ancak “varlık hakikati” ile izah edilebilir.
Öte yandan günümüz insanının düştüğü bir diğer vahim hata, “aşıldı” yanılsamasıdır. Bugün bir elektrikçi çırağının teknik detay bakımından Edison’dan fazla şey bilmesi veya ortalama bir adamın ampirik malûmat açısından Sokrates’ten fazla veriye sahip olması, onların Edison’u yahut Sokrates’i “aştığı” anlamına gelmez. Zira o hakikat, genelleşip sıradanlaşmadan önce o büyük şahsiyetlerin “varlık hakikati” idi. Çözülmüş bir meselenin sonradan “kolay” görünmesi, o ilk keşfi yapan zihnin büyüklüğünü eksiltmez.
Netice itibarıyla; bilgiyi toplamak ile bilgiyi varoluşsal bir idraka dönüştürmek arasındaki fark, Doğu tefekkürünün işaret ettiği İlme’l-yakîn, Ayn-el yakîn ve Hakk-el yakîn mertebelerinde gizlidir.² Dehâ, rakamların ve formüllerin bittiği yerde başlar; yaratıcısının insana aksettirdiği anlatılmaz bir ışık ve hakikat arayışındaki sonsuz bir sabırdır. O, Hakk-el yakîn’e yaklaşan bir idraktır. İnsanı ve dehâyı IQ testlerinin dar parantezinden çıkarıp varoluşun bu yüksek ufkundan okumak, hakiki entelektüel haysiyetin ilk şartıdır.
Buyruldu ki, “İnsanların zekâsı, bu taifenin sözlerini anladıkları kadardır.” Zira o sözlerde, ebedî hayatın anahtarı saklı…
¹ Teknik harika: Verili kurallar, formüller ve algoritmalar içinde olağanüstü hız, doğruluk veya performans gösterme yeteneğidir. Burada yeni bir görme biçimi, eşyanın sırrına nüfuz veya yaratıcı inşa (ibda) yoktur. Dehâ ise bu sınırları aşarak yeni bir ufuk ve kurma biçimi getirir.
² Yakîn mertebeleri: İlme’l-yakîn, bilgi yoluyla elde edilen kesinliktir; Ayn-el yakîn, müşahede yoluyla ulaşılan kesinliktir; Hakk-el yakîn ise hakikatin bizzat kendisiyle birleşilen en yüksek idraktir. Dehâ, salt bilgi birikiminin ötesinde, varlığın hakikatiyle kurulan bu daha derin bağa işaret eder.