İNGİLİZLERE KARŞI ZEYDİLER OSMANLI’NIN DOSTU, SUUDİLER DÜŞMANI OLDU
Erkan TRÜKTEN
İngiltere Osmanlı’yı parçalamak için müttefik ararken…
1914’te Osmanlı Devleti savaşa girdiğinde İngiltere, Arap Yarımadası’nda Osmanlı hâkimiyetini zayıflatabilecek yerel güçlerle ilişkilerini geliştirmeye başladı.
1915 yılında Necid Emiri Abdülaziz İbn Suud ile İngiltere arasında Darin Antlaşması imzalandı.
İngiltere, İbn Suud’un belirli bölgelerdeki hâkimiyetini tanırken onunla Osmanlı karşısında siyasi bir ittifak ilişkisi kurdu.
1916 yılında ise Mekke Şerifi Hüseyin, İngiliz desteğiyle Osmanlı Devleti’ne karşı Arap İsyanı’nı başlattı.Bir tarafta İngiltere ile anlaşan İbn Suud.
Diğer tarafta İngiliz desteğiyle Osmanlı’ya karşı ayaklanan Şerif Hüseyin.
Peki Yemen’deki Zeydî lider İmam Yahya ne yaptı?
1911’de Osmanlı Devleti ile yaptığı uzlaşmayı bozarak İngilizlerin yanında yeni bir Osmanlı karşıtı isyan başlatmadı.Bu, üzerinde düşünülmesi gereken önemli bir tarihsel gerçektir.
İngilizleri rahatsız eden Osmanlı-Zeydî ilişkisiİngilizlerin 1918 yılı başındaki raporlarında da dikkat çekici bir durum vardı.
İngiltere’nin bölgedeki Arap isyanlarını ve bazı kabileleri desteklemesine rağmen Osmanlı kuvvetleri, İngiliz hâkimiyetindeki Aden’in yakınında varlıklarını sürdürüyordu.
İmam Yahya’nın hâkim olduğu Sana merkezli bölgede Osmanlı nüfuzu savaşın sonuna kadar devam etti.
Elbette İmam Yahya’nın savaş sırasındaki tavrı bütün Osmanlı görevlilerince aynı şekilde değerlendirilmedi. Bazı subaylar onun yeterince açık destek vermediğini, taraflar arasında ihtiyatlı bir siyaset izlediğini düşündü.
Fakat bütün bu ihtilaflara rağmen ortada değişmeyen bir sonuç bulunuyor:
İmam Yahya, Şerif Hüseyin gibi İngiliz desteğiyle Osmanlı’ya karşı genel bir ayaklanma başlatmadı.
Osmanlı çekilirken silahlarının bir kısmını kime bıraktı?
Şimdi tarihin belki de en çarpıcı bölümüne geliyoruz.
Yıl 1918.Osmanlı Devleti savaşı kaybetmiş, Mondros Mütarekesi imzalanmıştı.
Yemen’deki Osmanlı birliklerinin de teslim olması gerekiyordu.
Fakat Osmanlı 40. Tümeni’nin teslim sürecinde çok önemli bir olay yaşandı.
Tümen, silahlarının yarısını İmam Yahya’ya bıraktı.
Düşünebiliyor musunuz?
Osmanlı Devleti Yemen’den ayrılırken askerî imkânlarının bir bölümünü yıllarca mücadele ettiği, fakat 1911’den itibaren uzlaştığı Zeydî liderin yönetimine bırakıyordu.
Üstelik bazı Osmanlı subayları ve görevlileri Yemen’de kalmaya devam etti.
Mahmud Nedim Bey bunlardan biriydi.
İmam Yahya’nın yönetimi altında Osmanlı’dan kalan askerî ve idarî birikim yaşamaya devam etti.
Daha sonraki yıllarda Yemen ordusunun kuruluş ve eğitiminde eski Osmanlı askerlerinin önemli katkıları oldu.
Peki bu durum kimi rahatsız etti?İngiltere’yi.
İngiliz diplomatik ve istihbarat yazışmalarında Mahmud Nedim Bey’in Yemen’deki faaliyetleri yakından takip edildi. İngiliz makamları, onun Zeydîler üzerindeki nüfuzundan ve Türk etkisinin devam etmesinden rahatsızdı.
Yani Osmanlı çekilmişti ama Osmanlı ile Zeydîler arasında oluşmuş ilişkiler bütünüyle ortadan kalkmamıştı.
Peki Suudilerle Zeydîler arasında ne yaşandı?
Osmanlı sonrasında Yemen’in kuzeyinde İmam Yahya’nın yönetimi oluşurken, Arap Yarımadası’nın başka bölgelerinde İbn Suud hâkimiyetini genişletiyordu.
1926’da İbn Suud ile Asir’deki İdrisî yönetimi arasında Mekke Antlaşması imzalandı.
Bu düzenleme, Asir bölgesindeki güç dengelerini İbn Suud lehine değiştirdi.
1934 yılına gelindiğinde ise Suudi Arabistan ile İmam Yahya yönetimindeki Yemen arasında savaş çıktı.Savaş sırasında Suudi kuvvetleri Hudeyde’ye kadar ilerledi. Çatışmalar aynı yıl Taif Antlaşması’yla sona erdi.
Atatürk Araştırma Merkezi’nde yayımlanan araştırma, İngiltere’nin bu dönemde İmam Yahya’ya karşı Suudi kuvvetlerine askerî ve maddi destek sağladığını da aktarıyor.
Dolayısıyla tarihsel tablo sanıldığı kadar basit değil.
Biz Zeydiler ile Osmanlı defterinin en son sayfasını dost olarak kapattık.